былғары


былғары
ир. зат.
Фабрика жағдайында өңделген тері, мал терілерін химиялық және механикалық әдістермен өңдеу арқылы алынатын материал. Одан аяқ киім, сырт киім, айыл-тұрман, галантерея, техникалық бұйымдар т.б. жасалады. Мал терісі үш қабаттан — шелден, өзеңнен, қыртыстан тұрады. Былғары жасау үшін терінің жүні жидітіледі, шелі сылынып, қыртысы жазылады. Терінің өзеңін (ортаңғы қабатын) өңдей отырып былғары алынады. Өзең айқыш-ұйқыштанып тығыз байланысқан коллагенді талшықтардан құралады. Құрылым ерекшелігіне қарай өзеңнің өзі екі қабатқа бөлінеді: үстіңгі және торлы қабат. Үстіңгі қабат жүн талшықтарының ұшы орналасатын бос қуыстардан, теріден, және май бездері мен қан тамырларынан тұрады. Бұлардың арасындағы кеңістік саңылаулары теріні илейтін химиялық құраммен бітеледі де, былғарының сыртқы өңін құрайды. Малдың тұқымы мен күтіміне қарай былғарының өңі де, құрылымы да әртүрлі болады. Өзеңнің торлы қабаты терінің ең тығыз байланысқан қабаты болып саналады. Тор қабаттың қалыңдығы мал тұқымы мен оның жасына және талшықтардың тығыздығына байланысты. Теріні жүннен арылту үшін сілті (күл мен әк ерітіндісі) және фермент жағылады, күкіртті натрий, әк ерітіндісі бүркіледі. Бірнеше сағаттан кейін қылшық пен босаң қыртыс арнаулы машинка арқылы оп-оңай ажыратылады. Мұның соңында «шелдеу» машинкасымен терінің шелі сылынады. Осыдан шыққан шикізат «көн» деп аталады. Көндегі сілті және басқа қосылыстар кептіріліп, әк сумен жуылып шайылады. Шикізат талқымен жұмсартылады. Арнаулы машинамен ылғалдан арытылған соң, қалыңдығы бір тегіс болу үшін былғары сүріледі де, қандай мақсатқа пайдаланатындығына және жағылатын бояу түсіне қарай сортталады. Тікелей бояу, қышқылды бояу тәсілдерімен боялған былғарының қатпарлары жазылып, керу машинасына жіберіледі. Керіліп кептірілген былғарының пұшпақтары кесіледі, престеледі және оған жылтыр өң беріледі. Пайдалану мақсатына қарай былғары 4 топқа бөлінеді:

Қуралұлы А. Қазақ дәстүрлі медениетінің энциклопедиялық сөздігі.— Алматы: «Сездік-Словарь» . 2007.

Смотреть что такое "былғары" в других словарях:

  • былғары — жүген. Астына қайыс салып, былғарыдан жасалған жүген. Б ы л ғ а р ы ж ү г е н д і астына қайыс салып тігеді (Шаңырақ, 34). Әбзелге қатысты деректерде өрме жүген, б ы л ғ а р ы ж ү г е н, қайыс жүген, түйме жүген, шытыралы жүген, шашақты жүген… …   Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі

  • былғары байпақ — (Жезқ., Ағад.) мәсі …   Қазақ тілінің аймақтық сөздігі

  • аяқ киімдік былғары — Қасаң және жұмсақ былғары түрінде болады. Аяқ киімнің үстіңгі бөлігіне жұмсақ былғары, ал табан бөлігіне (ұлтан, өкше, сірі өкше т.б.) қасаң былғары жұмсалады. Қасаң былғары ірі қара мал терісінен жасалады, өңделмеген терінің орташа салмағы 23 26 …   Қазақ дәстүрлі мәдениетінің энциклопедиялық сөздігі

  • айыл-тұрмандық былғары — Белдік т.б. бұйымдар (қалыңдығы 2,5 3,0 мм), сондай ақ айыл тұрмандар (қалыңдығы 2,2 4,0 мм) жасауда қолданылатын былғары …   Қазақ дәстүрлі мәдениетінің энциклопедиялық сөздігі

  • қайыс былғары — айыл тұрмандық былғары …   Қазақ дәстүрлі мәдениетінің энциклопедиялық сөздігі

  • техникалық былғары — Ірі қара малдың жон терісінен жасалады, ол әрі қалың, әрі төзімді болады. Өндірістік машиналардың кейбір бөлшектерін жасауға пайдаланылады. Мал терілерінен көн және былғары жасау қазақ тұрмысында ертеден ақ орын алған …   Қазақ дәстүрлі мәдениетінің энциклопедиялық сөздігі

  • сырт киімдік және галантереялық былғары — Ұсақ мал терісінен жасалады, қалыңдығы 0,5 1,2 ммден аспайды, сапасы төмен …   Қазақ дәстүрлі мәдениетінің энциклопедиялық сөздігі

  • аспаннан былғары жауса, құлға оқшантай тимепті — (ҚХР) құл бәрібір құр қалды …   Қазақ тілінің аймақтық сөздігі

  • былғарылық — сын. Былғары болуға жарарлық, былғарыға арналған. Б ы л ғ а р ы л ы қ теріге жүнінің сапасы нашар, тон тігуге жарамайтын терілер жатады (Қ.Сәбденов, Қой шаруаш., 113) …   Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі

  • бұлғары — зат. сөйл. Былғары …   Қазақ дәстүрлі мәдениетінің энциклопедиялық сөздігі


Поделиться ссылкой на выделенное

Прямая ссылка:
Нажмите правой клавишей мыши и выберите «Копировать ссылку»

We are using cookies for the best presentation of our site. Continuing to use this site, you agree with this.